Tết nguyên đán 3 miền có nét gì đặc trưng? (Kỳ 3)

Chia sẻ bài viết

Bạn có biết miền Nam có những phong tục truyền thống nào trong ngày Tết nguyên đán không?

Tết nguyên đán 3 miền có nét gì đặc trưng? (Kỳ 3)

Hoa mai - đặc trưng tết miền Nam

Trong bộ tranh Tứ Thời thường được các gia đình ưa chuộng treo để trang trí nhà cửa, thì hình ảnh Hoa Mai được xếp đầu tiên rồi mới đến Lan - Cúc –Trúc. Năm cánh hoa mai là hình ảnh của 5 vi thần may mắn, của ngũ phúc (phước, lộc, thọ, khang, ninh). Hoa mai miền Nam cũng như hoa đào miền Bắc biểu tượng cho sự trường thọ. Trường thọ ở đây được ví bởi những bông hoa vàng rực trên một thân cây gân guốc trụi lá- vững chải đầy sức sống thách thức cả thời gian.

hoa mai là đặc trưng của tết miền nam

Trong truyền thuyết dân gian, hoa mai liên quan đến hình ảnh của một cô gái xinh đẹp, hết lòng thương yêu cha mẹ, gia đình và làng xóm. Với tài trí của mình, cô gái nhỏ nhắn đã hy sinh sau khi giao đấu, diệt trừ yêu quái để cứu dân. Không ai biết cô đã chết, vì hàng năm vào chiều 29 tết, nàng quay lại với chiếc áo vàng mẹ nhuộm cho trước lúc ra đi, cùng ăn tết với gia đình, cho đến lúc cúng đưa ông bà thì mới chịu ra đi. Mãi cho đến khi cha mẹ mất, người ta không thấy cô gái áo vàng trở lại nữa. Vào những ngày cuối năm trong khu vườn quen thuộc nơi cô ở, xuất hiện một con chim lông vàng óng ả cất tiếng hót líu lo. Xóm làng thương nhớ và tri ân cô bằng cách lập một miếu thờ, hàng ngày hương khói. Từ lúc ấy, trước ngôi miếu mọc lên một loại cây lá xanh um, nhưng cứ vào những ngày giáp tết, lá lại rụng trơ cành và như một phép lạ, toàn thân xuất hiện những nụ bông vàng năm cánh rực rỡ.

hoa mai là đặc trưng của tết miền nam
Từ đó, người dân đã nhân giống và trồng cây hoa mai như một cách để tưởng nhớ cô gái cũng như răn đe loài quỷ dữ sợ oai phong của cô mà không dám quấy động đời sống yên lành của mọi người.
Cũng như hoa đào, truyền thuyết cũng nhạt dần, thay vào đó hoa mai được đón chào trong ngày xuân như một cảm nhận mang tính nghệ thuật. Tiêu chí chọn mai hay chơi mai ngày Tết không khác lắm so với hoa đào nhưng theo tinh thần của một cành mai được ngưỡng mộ thì hoa không chỉ đẹp ở hoa với sắc thắm, cánh phân bố đều , nhụy thắm mà còn ở sự gân guốc của cành với những khoảng uốn khúc của dáng cành theo hình chữ nữ.

 Mâm ngũ quả

Nếu như ở miền Bắc, hầu như tất cả các loại quả đều có thể bày lên bàn thờ, kể cả quả ớt mang vị cay đắng, miễn sao mâm ngũ quả trông đẹp mắt là được thì người miền Nam lại có vài sự kiêng cử nhất định.

mâm ngũ quả ngày tết ở miền nam

Mâm ngũ quả của người miền Nam không bao giờ có chuối, vì loại quả này tên gọi có âm giống từ “chúi" trong “chúi nhủi” mang cảm giác không may. Quả cam cũng không được có mặt trong mâm ngũ quả ngày Tết, vì câu “quýt làm cam chịu”. Mâm ngũ quả miền Nam thì khó có thể thiếu cặp dưa hấu và 4 loại quả: mãng cầu (na), dừa, đu đủ, xoài, bởi vì “cầu – dừa – đủ – xoài” theo giọng người miền Nam có nghĩa là “cầu vừa đủ xài” – hy vọng trong năm mới của họ

Mâm ngũ quả ngày càng phong phú đa dạng hơn bởi trái cây ngon, bổ ngày càng nhiều nên để thể hiện cao nhất lòng hiếu thảo đối với tổ tiên, đồng thời cũng nhằm thể hiện con mắt thẩm mỹ của mình mà người ta cũng không câu kệ cứng nhắc “ngũ quả” nữa mà có thể là bát, cửu, thập quả. Nhiều hơn, nhưng người ta vẫn gọi là “mâm ngũ quả” dù đựng trong đĩa cũng vẫn gọi theo xưa là “mâm".

Chưng mâm ngũ quả trên bàn thờ của gia đình không đơn thuần chỉ để cúng ông bà mà điều đó còn là ý thức giữ gìn bản sắc văn hóa độc đáo của dân Việt. Chính điều đó, Tết hằng năm nhà nhà đều chưng mâm ngũ quả cũng nhằm mục đích nhắc nhở con cháu nhớ về nguồn cội.

Mâm cỗ ngày xuân

Đặc điểm nắng nóng của miền Nam cũng khiến mâm cỗ khác biệt so với hai miền khác. Ba món cơ bản: bánh tét, bánh tráng và nồi thịt kho tàu là những món ăn đặc trưng mà hầu hết các gia đình ở đây đều dùng khi Tết đến. Trong suy nghĩ của người phương Nam, bánh tét tượng trưng cho sự ấm no từ đời này qua đời khác.

mâm cố truyền thống của người dân miền nam trong những ngày tết

Đặc trưng của Nam bộ đó là món bánh tét lá cẩm tím vừa thơm ngon lại vừa thẩm mỹ chỉ dành riêng cho những dịp lễ quan trọng của năm mà không nơi nào có được.
Món thịt kho tàu là thịt ba rọi (ba chỉ) thái to khoảng trên bốn phân nấu chung với một trái dừa xiêm. Thịt hầm được chế biến từ thịt bắp đùi hầm nhừ với vài vị thuốc Bắc. Món này chỉ để ăn vả chứ không ăn với cơm. Khổ qua dồn thịt heo được nấu nhừ. Món cuối cùng là nem và bì chỉ được ăn kèm với dưa giá. Dù là bất kỳ món ăn nào trong bốn món trên cũng phải ăn kèm với dưa giá. Các món truyền thống này chỉ cúng và ăn tới chiều mồng hai, sang ngày mồng ba sẽ cúng và ăn món khác phải như gà, cá. 

món đặc trưng trong ngày tết của người dân miền nam trong những ngày tết

Như một cách để thay đổi khẩu vị, nhà nào ở Nam Bộ cũng nấu cháo cá ám, ăn với rau ghém, chuối cây xắt mỏng và các loại rau thơm, rau mùi và một con cá lóc nướng ăn với lá bông súng non hay đọt vừng. Người phương Nam đưa tấm long thành kính với ông bà tổ tiên vào mâm cỗ ngày xuân, họ thưởng thức trọn vẹn vị mặn, ngọt, chua, cay, đắng trong từng món ăn bên mâm cơm sum vầy gia đình ngày đầu năm.

Nghi lễ truyền thống

Ở miền Nam cũng như miền trung, bánh tét có nhiều loại: bánh tét chay, bánh tét mặn, bánh tét ngọt. Bánh tét chay không nhân. Bánh tét mặn được cắt miếng và thường ăn kèm với đĩa củ cải ngâm nước mắm.

bánh tét là món ăn truyền thống của người dân miền nam

Giáp tết, các gia đình sẽ tổ chức đi chạp mộ. Chiều 23 tháng chạp đưa ông Táo về trời. Ngày 30 làm một mâm cơm cúng tổ tiên, gọi là lễ "rước ông bà". Trong những ngày Tết khói hương trên bàn thờ gia tiên luôn nghi ngút và sau đó đến ngày mồng 3 tháng Giêng thì làm lễ "đưa ông bà". Trước giao thừa, các gia đình thắp hương mời hương linh ông bà và tổ tiên và những người thân đã qua đời về ăn cơm chung vui Tết với con cháu (cúng gia tiên). Lễ vật cúng giao thừa ngoài hương hoa quả phẩm còn có thêm quả dừa, bánh phồng, bánh tráng và gà trống luộc.

nghi lễ truyền thống của người dân miền nam trong ngày tết

Theo quan niệm của người Nam Bộ mỗi năm có một ông Hành Khiển coi việc nhân gian, hết năm thì thần nọ bàn giao cho thần kia, nên cúng tế, đốt pháo là để tiễn đưa ông cũ và đón ông mới. Đêm 29-30 là thời khắc vui nhất, mọi người cùng thức đón giao thừa, chơi tú, ăn uống... rất huyên náo. Ba ngày tết là ba ngày vui chơi, ăn uống, thăm viếng, chúc nhau những điều mới mẻ, tốt lành. Một tập quán phổ biến là trong những ngày đầu năm đó là mọi người đều chỉ dành cho nhau những lời hay, ý đẹp, gặp nhau vui mừng, hy vọng mọi điều như ý. Bao điều không vui, không vừa lòng năm trước đều bỏ đi.